چرتکه چیست؟ راهنمای کامل برای شروع یادگیری
چرتکه ابزاری ساده برای محاسبه است که به‌جای دکمه، مهره دارد؛ آن را «آباکوس» هم می‌نامند. نمونه‌ی ژاپنی آن «سوروبان» نام دارد و نمونه‌ی چینی‌اش «سوان‌پان» است که به آن چرتکه چینی هم می‌گویند. در این راهنما می‌خوانید چرتکه از چه بخش‌هایی ساخته شده، هر مهره چه ارزشی دارد، انواع آن کدام‌اند و چطور می‌توانید بدون خرید چرتکهی فیزیکی یادگیری را شروع کنید.
چرتکه چگونه ساخته شده است؟
چرتکه از یک قاب و چند میله‌ی عمودی ساخته شده که هر میله یک «ستون» است. روی هر ستون چند مهرهی گرد قرار دارد که بالا و پایین می‌روند. یک میله‌ی افقی به نام «خط وسط» مهره‌های بالایی را از مهره‌های پایینی جدا میکند.
قاعده‌ی اصلی این است: فقط مهره‌هایی که به خط وسط نزدیک شده‌اند در عدد حساب می‌شوند و جای آن‌ها نسبت به خط وسط، عدد را می‌سازد.
ارزش مهره‌ها و خواندن یک ستون
در چرتکهی رایج امروزی (سوروبان) هر ستون یک مهرهی بالایی با ارزش ۵ و چهار مهرهی پایینی هرکدام با ارزش ۱ دارد. ترکیب این مهره‌ها هر رقم از ۰ تا ۹ را می‌سازد و هر ستون یک رقمِ عدد است: راست‌ترین ستون یکان، بعدی دهگان و همین‌طور تا صدگان و هزارگان.
| رقم | مهره‌های نزدیک به خط وسط |
|---|---|
| ۰ | هیچ مهره‌ای |
| ۳ | سه مهرهی پایینی |
| ۵ | مهرهی بالایی |
| ۷ | مهرهی بالایی و دو مهرهی پایینی |
| ۹ | مهرهی بالایی و چهار مهرهی پایینی |
چرتکه از کجا آمده است؟
ابزارهای شمارش با مهره و میله در تمدن‌های مختلف به کار می‌رفته‌اند. کلمه‌ی «آباکوس» (در فارسی گاهی «ابکوس» هم نوشته می‌شود) از واژه‌ی یونانیِ «آباکس» می‌آید که به تخته‌ای پوشیده از خاک برای شمارش اشاره داشت. نسخه‌های بعدی با میله و مهرهی واقعی در سراسر آسیا رایج شد.
چرتکهی چینی، سوان‌پان، از حدود قرن چهاردهم میلادی رایج بوده است. شکل ژاپنی آن، سوروبان، در طول زمان ساده‌تر شد و امروز رایجترین چرتکه در آموزش است.
انواع چرتکه
برای یادگیری امروز، سوروبان مدرن (۱+۴) مناسب‌ترین است؛ روش‌های سنتی را در درس چرتکهی سنتی و مهرهی پنجم می‌بینید.
| چرتکه | مهرهی بالایی | مهرهی پایینی | دوران رواج |
|---|---|---|---|
| سوروبان مدرن | ۱ | ۴ | از حدود ۱۹۳۵ تاکنون |
| سوروبان قدیمی ژاپنی | ۱ | ۵ | حدود ۱۸۵۰ تا ۱۹۳۵ |
| سوان‌پان چینی | ۲ | ۵ | از حدود قرن ۱۴ میلادی |
چرتکه چه فایده‌ای دارد؟
چرتکه جمع، تفریق، ضرب و تقسیم را به‌صورت دیداری و لمسی یاد می‌دهد. بسیاری از مربیان معتقدند تمرین منظم با چرتکه می‌تواند به تمرکز، دقت و تصویرسازی ذهنی کمک کند؛ کسانی که مدتی طولانی تمرین کنند می‌توانند محاسبه را در ذهن و با تصور چرتکه (آنزان) انجام دهند.
با این حال، میزان اثر آن از فردی به فرد دیگر فرق میکند و به تمرین منظم بستگی دارد.
چطور یادگیری چرتکه را شروع کنیم؟
- با شناخت چرتکه اجزا و ارزش مهره‌ها را یاد بگیرید.
- با خواندن و نمایش اعداد هر عدد را روی ستون‌های درست بگذارید.
- با جمع و تفریق مستقیم اولین محاسبه‌ها را انجام دهید.
- سپس تکنیک‌های دوست کوچک و دوست بزرگ را بیاموزید.
سوالات متداول
چرتکه چند مهره دارد؟
تعداد ستونها در چرتکههای مختلف فرق میکند؛ اما در سوروبان مدرن هر ستون پنج مهره دارد: یک مهرهی بالایی با ارزش ۵ و چهار مهرهی پایینی با ارزش ۱.
چرتکه و سوروبان یکی هستند؟
سوروبان نامِ ژاپنیِ چرتکه است و امروز رایجترین شکل آن برای آموزش به کار میرود؛ «چرتکه» در فارسی نامِ عمومیِ این ابزار است.
آیا بدون چرتکهی فیزیکی میتوان یاد گرفت؟
بله؛ چرتکهی تعاملی چرتکهیار روی موبایل و رایانه با لمس یا ماوس کار میکند و برای شروع کافی است.
مطالب مرتبط
- شناخت چرتکه
- خواندن و نمایشِ اعداد
- مهرهٔ پنجم و روش سنتی
- آموزش چرتکه به کودکان — راهنمای والدین
- آموزش چرتکه از صفر در خانه — برنامه‌ی چهارهفته‌ای برای مبتدی
- فواید چرتکه برای کودکان و بزرگسالان — چه انتظاری واقع‌بینانه است؟
- چرتکه آنلاین رایگان — چه چیزی در چرتکهیار همیشه رایگان است؟
- سطوح چرتکه در چرتکهیار — نقشه‌ی کامل مسیر آموزش و آزمون